Kerken in de gemeente Heerde

De gemeente Heerde kent een rijke kerkhistorie. Als Cittaslow-gemeente koestert de Heerde haar cultuurhistorie, waar de kerken onderdeel van uitmaken.

Wethouder Yasemin Cegerek (kunst, cultuur en monumenten) wil dit graag uitlichten: “Als mensen in het buitenland op vakantie zijn, bezoeken ze daar heel vaak kerken en kathedralen. We vergeten dan, dat we ook dicht bij huis interessante kerken hebben. Ik wil daarom graag laten zien dat we in Heerde mooie kerken met een rijke geschiedenis hebben. Maar wat ik ook heel belangrijk vind, is de sociale en verbindende rol die kerkleden hebben in onze lokale gemeenschap. Hoewel ik in dit artikel de historische waarde van de kerken belicht, is de rol van de kerken in de dorpen zeker zo belangrijk.

Per dorpskern licht ik er één kerk speciaal uit, maar natuurlijk zijn de andere kerken ook heel interessant! Sommige van deze kerken zijn monumenten, maar allemaal hebben ze een cultuurhistorische waarde en hun eigen bijzondere verhaal.”

De kerkgebouwen in dit artikel worden nog steeds gebruikt voor erediensten of liturgische vieringen.

Heerde: De Johanneskerk

Al sinds mensenheugenis wordt het dorpsgezicht van Heerde bepaald door de toren van de Johanneskerk. De toren en een deel van het koor stammen uit de 15e eeuw, hoewel op dezelfde plek al in 1176 een kerkgebouw stond.

De toren heeft in de loop der eeuwen wel een gedaantewisseling ondergaan. In 1628 had de kerk waarschijnlijk een lange en enigszins slanke torenspits. Deze moet later zijn aangepast, want in 1868 stond er een korte, plompe spits op, die in 1869 werd afgebroken. De kerktoren werd afgeplat en kreeg een balustrade, en er kwam een kleine, houten spits. In 1907 werd de huidige spits geplaatst, waarvoor de toren werd verhoogd en verbouwd.

In 1841 en  1923 is het kerkgebouw vergroot. Het schip van de kerk werd totaal afgebroken en herbouwd in een kruisvorm met korte armen. Ook werd het dak verhoogd en de entrees vergroot. Achter de preekstoel werd een houten wand met bovenin glas in lood geplaatst.

De kerk kent twee klokken, die de klokken hebben vervangen die in de jaren 1940-45 door de bezetter zijn opgeëist. In 1970 werd een carillon in de toren geplaatst, dat uit 18 klokken bestaat.

Al in 1571/1572 wordt gesproken over een orgel in deze kerk. Het tegenwoordige orgel is gebouwd in 1843-1845.

De Nederlands Hervormde Johanneskerk is een rijksmonument sinds 2001.

Overige kerken in Heerde

De gereformeerde Ontmoetingskerk aan de Kanaalstraat staat sinds de verbouwing in 1998 bekend onder deze naam, maar het gebouw bestaat al sinds 1919. Het gebouw verving een eerdere kerk uit 1870, die te klein was geworden. Onlangs is een boek uitgebracht over de geschiedenis van het kerkgebouw.

Eén van de oudste vrijgemaakt gereformeerde kerken in Nederland is de Eben Haëzerkerk aan de Bonenburgerlaan. Het gebouw stamt uit 1840. Het orgel stamt al uit 1770 en werd in 1905 in dit kerkgebouw geplaatst.

De Kruiskerk van de Vrije Evangelische Gemeente aan de Van Dijklaan stamt uit 1938. De kerk onderging een ingrijpende verbouwing in 1985. Toen werd ook het monumentale pijporgel gekocht, dat dateert uit 1897.

Aan de Acacialaan staat de Christelijk gereformeerde Rehobothkerk. Deze is op 4 juli 1968 in gebruik genomen, als vervanging van het (te klein geworden) kerkje aan de Bonenburgerlaan. Dit kerkje bestaat nog, maar doet nu dienst als woonhuis. Het orgel stamt uit 1969. In 2002 een nieuw deel aangebouwd met onder andere twee zalen.

De Julianakerk van de Vrijzinnige geloofsgemeenschap aan de Julianalaan is in 1929 in gebruik genomen. Het Flentroporgel is gebouwd in 1942. Het is een mooie, intieme locatie voor allerlei soorten bijeenkomsten, zoals (kamer)concerten, lezingen uitvoeringen en begrafenissen. Eénmaal per twee weken is er een viering.

Veessen: de kerk van Veessen

Hoewel al in 1436 in Veessen een kapel (of filiaalkerk van Heerde) stond, die gewijd was aan St. Ewoldus, stamt het huidige kerkgebouw uit 1843. Het werd gebouwd ter vervanging van een andere kerk -die overigens op een andere plaats stond, midden op het kerkhof– omdat die bouwvallig en te klein was.

De kerk is ontworpen door Rijkswaterstaat, wat destijds wel meer gebeurde. Deze kerken worden daarom ook wel Waterstaatskerken genoemd. De kerk van Veessen valt op door zijn bijzondere achtkantige vorm. Samen met de Nieuwe Kerk van Arnhem zijn dit de enige kerken uit de eerste helft van de 19e eeuw die deze kenmerkende vorm hebben.

In 1880 werd besloten om een catechiseerkamer aan de kerk te bouwen. In 1881 moesten de kap en het torentje van het nieuwe gebouw al worden vernieuwd vanwege bouwvalligheid.

In 1972 is het interieur van de kerk vernieuwd, terwijl in de jaren 1988 tot 1992 restauratiewerkzaamheden buitenom plaatsvonden.

De oorspronkelijke kerkklok stamde uit 1634, maar moet in 1881 en in 1929 worden omgegoten omdat die gebarsten was. Het huidige orgel stamt uit 1882 en is in 1998 gerestaureerd. De kerk wordt gebruikt door de Hervormde Gemeente.

Vorchten: de Johannes de Doper kerk

Dit is één van de oudste kerken van Nederland. Het oudste gedeelte van het kerkje stamt van vóór het jaar 900 en is van tufsteen gemaakt. Ook staat het op een terp en bestond dus al vóór de aanleg van dijken.

Kerken werden destijds vaak gebouwd op plaatsen waar een gewijde bron, een heidense offerplaats of zelfs een tempel(tje) was geweest. Tot ongeveer 1350 werden zelfs nieuwe christelijke kerken bijna altijd op leylijnen gebouwd (energiebanen op het aardoppervlak). Ook de kerk van Vorchten ligt op zo’n leylijn.

Bij de bouw van het kerkje hebben Friese invloeden mogelijk een rol gespeeld. Door de eeuwen heen is van alles toegevoegd en weggehaald. Dit maakt deel uit van de charme van de kerk.

De kerk werd in het begin van de jaren ‘80 gerestaureerd. Er werd toen ook een tamelijk uitgebreid onderzoek gedaan naar de geschiedenis van de kerk, die tevoorschijn kwam bij de werkzaamheden. Zo bleek, dat ook in 1856 een renovatie plaats had gevonden.

De buitenste laag tufsteen werd destijds vervangen door bakstenen. Verder werd de verdeling in drie traveeën toen veranderd in twee traveeën met gietijzeren spitsboogvensters. Ook het koor kreeg nieuwe vensters. Binnen kreeg het hele schip een nieuw gewelf. De latere restauratie in de jaren ‘80 was noodzakelijk vanwege de slechte staat van de kerk op dat moment.

In de kerk staat een renaissance preekstoel uit 1630. De toren werd rond 1200 gebouwd, maar heeft pas veel later het zadeldak gekregen. In de toren hangt een luidklok uit 1641.

Deze Nederlands Hervormde Kerk is rijksmonument sinds 1974.

Wapenveld: de Hervormde Kerk

De Hervormde Kerk aan de Kerkstraat in Wapenveld stamt uit 1967 en verving een kerk uit 1842 (met een uitbreiding in 1911) op dezelfde plaats. De kerk op deze locatie was de eerste Wapenveldse kerk.

De luidklokken van deze kerk stammen uit 1948 en 1967. Het orgel komt uit 1982 en werd gebouwd door de firma Reil uit Heerde voor de Vrijgemaakt Gereformeerde Noorderkerk in Groningen. In 2008 is dit orgel overgeplaatst naar Wapenveld.

Overige kerken in Wapenveld

De Gereformeerde Kerk De Brug (een samenwerking van de NGK en de GKV) heeft twee kerkgebouwen. De Sionskerk aan de Putterweg is uit 1977. Deze wordt niet meer voor kerkdiensten gebruikt. De kerk aan de Kanaaldijk stamt uit 1913 en is in 1999 herbouwd. De kerkgemeenschap houdt hier haar kerkdiensten.

De Protestantse  gemeente Wapenveld zetelt in de Petruskerk aan de Kwartelweg. Dit kerkgebouw uit 1950 is een eenvoudige zaalkerk met traditionalistische vormen. Het orgel stamt uit 1967, waarbij gebruik is gemaakt van oudere materialen. In 2011 heeft een verbouwing en uitbreiding plaatsgevonden.

De Gemeenschap van Christenen in Wapenveld heeft in 2001 een nieuw kerkje, de Witte Kapel, gebouwd op de plek waar daarvoor een houten noodkerkje stond.

De Filadelfia Gemeente zetelt in een eigen gebouw aan de Vinkenweg in Wapenveld. Dit gebouw stamt uit 1985.

Bronnen:

  • De websites van de diverse kerkgemeenten
  • Website ‘Reliwiki’
  • Boekje ‘In Europa! Open Monumentendag 2018, gemeente Heerde’